« 1 - جمعيتهاى انبوه تحرك يافته كه با يكديگر تفاعل نموده‌اند جز ويرانگرى قدرتى ندارند ( 1 ) . » در توضيح اين اصل مىگويد : ويرانگرىهاى بزرگى كه دامنگير تمدنهاى كهن گشته است ، آشكارترين نقش جمعيتها را در آن خرابىها تعيين نموده است . تاريخ اثبات مىكند كه هنگامى كه نيروهاى معنوى ( مانند ايده‌ها و فرهنگها ) كه ركن اساسى اجتماعات هستند ، فعاليت خود را از دست بدهند ، آن اجتماعات با دست همان جمعيتهاى پست و ناآگاه متلاشى مىگردد . تمدنها زاييدهء اقليتهاى آگاهند ، نه جمعيتها ، زيرا جمعيتها قدرتى جز ويرانگرى ندارند » ( 2 ) . اين اصل را از امير المؤمنين عليه السلام در جملات خطبه‌هاى آينده خواهيم ديد . الغوغاء اذا اجتمعوا ضرّوا . ( جمعيت عامى اگر انبوه شوند ضرر مىرسانند ) . دليل صحت اصل مزبور ناآگاهى تودهء جمعيت و ناچيزى هدفها و بى اطلاعى آنان از ايده‌ها و فرهنگها و محدوديت افقهايى است كه براى خود تعيين مىنمايند . « معاويه » براى مبارزه با على بن ابي طالب ( ع ) و اسلامش ، از اين اصل استفاده كرده جوامع اسلامى را ميدان تاخت و تاز خود قرار داد . « 2 - جمعيتهاى انبوه تحرك يافته هيچ گونه فعاليتى را كه نيازمند به هشيارى عالى باشد ، انجام نمىدهند ( 3 ) . » در تفسير اين اصل مىگويد : قوانينى كه از مجلس مردان ممتاز استخراج مىگردد ، عالىتر از قوانينى نخواهد بود كه محصول فكر جمعى انسانهاى كودن مىباشد ، زيرا انبوه جمعيت تفاعل يافته جامع مشتركى جز اوصاف پست ندارند . لذا گفته مىشود كه ولتر عاقلتر از همهء مردم است مقصود از همهء مردم ، جمعيت تشكل

--> ( 1 ) روح الجماعات - گوستاولوبون - ترجمهء عادل زعيتر ص 17 . ( 2 ) مأخذ مزبور ص 21 . ( 3 ) مأخذ مزبور ص 32 .